فَرآهُ حَسَناً . « 1 » كما اينكه در آنجا كه مىفرمايد : « گمان مىكند كه نيكو عمل مىكند . » اشاره است به قول خداى تعالى : قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالأَخْسَرينَ أَعْمالًا . الّذينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ في الحَيوةِ الدُّنْيا و هُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعاً . أُوْلئكَ الَّذيِنَ كَفَرُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ وَ لِقائِهِ فَحَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فلا نُقيمُ لَهُمْ يَوْمَ القِيامَةِ وَزْناً . [ 1 ] اين دسته از مردم كه جاهل و بيخبرند و خود را عالم و مطلع مىدانند بيچاره‌ترين مردم و بدبخت‌ترين خلايق‌اند . اطباى نفوس از علاج آنها عاجزند و دعوت و نصيحت در آنها اثر نمىكند ، بلكه گاهى نتيجهء عكس مىدهد . اين‌ها به برهان گوش نمىدهند ، چشم و گوش خود را از هدايت انبيا و برهان حكما و موعظهء علما مىبندند . بايد به خدا پناه برد از شرّ نفس و مكايد آن كه انسان را از معصيت به كفر مىكشد ، و از كفر به عجب به كفر مىكشد . نفس و شيطان به واسطهء كوچك شمردن بعضى از معاصى انسان را مبتلا كنند به آن معصيت ، و پس از ريشه [ كردن ] آن در دل و خوار شمردن آن ، انسان به معصيت ديگر كه قدرى بالاتر است در نظر از اوّلى مبتلا شود ، و پس از تكرار ، آن نيز از نظر افتد و در چشم انسان كوچك و خوار شود و به بزرگتر مبتلا شود . همين طور قدم قدم انسان پيش مىرود و كم‌كم معصيتهاى بزرگ در نظر انسان كوچك مىشود تا آنكه به كلى معاصى از نظرش افتد و شريعت و قانون الهى و پيغمبر و خدا در نظرش خوار شود ، و كارش منجر به كفر و زندقه و اعجاب به آنها شود . شايد در آتيه ذكرى از اين پيش آيد . فصل در بيان آن كه مكائد شيطان از روى ميزان است همانطور كه صاحبان عجب در معاصى از مرتبه‌اى به مرتبه‌اى ترقى كرده تا به كفر و زندقه انجامشان رسد ، صاحبان عجب در طاعات از درجهء ناقصهء عجب به درجهء كاملهء آن ترقى كنند . مكايد نفس و شيطان در دل از روى ميزان و اساس است . هيچ گاه ممكن نيست نفس به شما كه داراى ملكهء تقوا و خوف از خدا هستيد تكليف قتل نفس يا زنا كند ، يا به كسى كه داراى خصلت شرافت و طهارت نفس است پيشنهاد دزدى و راهزنى نمايد . از اوّل امر ممكن نيست به شما بگويد در اين ايمان و اعمال به خداى خود منت گذار ، يا خود را از زمرهء محبوبين و محبين و مقربين درگاه قلمداد كن . ابتداى امر از درجهء نازله گرفته رخنه در دل شما باز مىكند و شما را وادار

--> [ 1 ] « بگو آيا شما را از زيانكارترين افراد آگاه سازيم - آنان كه سعى ايشان در زندگى اين جهان تباه گشت در حالى كه آنان مىپندارند كارهاى نيك انجام مىدهند . اينان كسانى هستند كه به آيات پروردگارشان و ديدار او كافر شدند ، پس ، كارهايشان تباه گشت ، پس ما در روز باز پسين ايشان را وزنى نمىنهيم . » ( كهف - آيه‌هاى 103 - 105 ) ( 1 ) ( فاطر - 8 ) .